Verhoogde leverwaarden: wat betekenen ALAT, ASAT en GGT?

Je lever verwerkt wat je eet en drinkt, maakt gal aan en ruimt afvalstoffen en medicijnen op. Met een bloedtest kun je zien of de lever het zwaar heeft. Dat gebeurt met zogenoemde levertesten of leverwaarden.

De bekendste zijn drie enzymen: ALAT, ASAT en GGT. Ze zitten vooral in je levercellen. Raken die cellen beschadigd, dan lekken de enzymen in je bloed en gaat de waarde omhoog.

Geen enkele waarde vertelt op zichzelf welke leveraandoening je hebt. Daarom worden ze altijd samen bekeken, en soms aangevuld met andere testen zoals alkalische fosfatase (AF) en bilirubine.

Per waarde zie je hier wat het is, waar een verhoging vaak op wijst en welke bovengrens allesovertesten.nl (van de Nederlandse klinisch chemici) noemt. De eenheid is U/l.

Let op: elk laboratorium hanteert eigen referentiewaarden, en die verschillen soms flink. Kijk daarom altijd naar de grens die op je eigen uitslag staat.

Hoe hoog is te hoog?

• Tot 1,5 keer de bovengrens: dit komt ook bij gezonde mensen voor. Ongeveer 5% van de gezonde mensen valt buiten de referentiewaarden.
• Meer dan 1,5 keer de bovengrens, ook bij een tweede meting: reden voor de huisarts om verder te zoeken naar een oorzaak.
• ALAT meer dan 10 keer de bovengrens: dan verwijst de huisarts je meestal direct door, tenzij er een duidelijke verklaring is die vanzelf overgaat.

Een voorbeeld. Ben je een man en staat er op je uitslag een ALAT van 62 U/l, met een bovengrens van 50? Dan is je waarde ongeveer 1,2 keer de bovengrens: licht verhoogd. Dat is geen reden tot schrik. Wel is het een goed moment om eerlijk naar je alcoholgebruik, je gewicht en je medicijnen te kijken, en de waarde na een tijd opnieuw te laten bepalen.

Leverwaarden te hoog? Dit zijn de meest voorkomende oorzaken:

• Leververvetting. Er zit meer vet in je levercellen dan normaal. Dat hangt samen met overgewicht, diabetes en te hoge bloedvetten. Volgens de huisartsenrichtlijn heeft ongeveer 1 op de 5 volwassenen het. Een vetlever geeft meestal geen klachten en wordt vaak bij toeval ontdekt.
• Alcohol. Lange tijd veel drinken belast de lever. Vooral GGT is gevoelig voor alcohol.
• Medicijnen. Ook middelen zonder recept, kruiden en vitamines kunnen je leverwaarden verhogen.
• Leverontsteking (hepatitis). Bijvoorbeeld door hepatitis B of C, of door de ziekte van Pfeiffer.
• Galstenen of een andere verstopping van de galwegen.
• Drugs, zoals cocaïne of xtc.

Minder vaak zit er een ernstiger leverziekte achter. Soms vindt de huisarts geen oorzaak.

Een verhoogde uitslag betekent niet meteen dat er iets ernstigs is. Zo gaat het meestal:

1. Opnieuw meten. Is de waarde maar licht verhoogd, voel je je goed en is er geen duidelijke oorzaak, dan wacht de huisarts vaak een paar weken en prikt dan opnieuw.
2. In gesprek over je leefstijl en medicijnen. De huisarts vraagt naar alcohol, medicijnen, kruiden en vitamines, en kijkt of je overgewicht, diabetes of te hoge bloedvetten hebt.
3. Stoppen met alcohol als proef. Drink je alcohol, dan is het advies om daar een tijd mee te stoppen. Na een paar weken kijkt de huisarts opnieuw. Komt het door alcohol, dan is ALAT meestal binnen ongeveer 3 maanden weer normaal.
4. Extra onderzoek. Bijvoorbeeld bloedonderzoek naar hepatitis A, B of C, of een echo van je buik. Een echo laat vaak zien of er sprake is van leververvetting.
5. Soms een verwijzing. Blijven de waarden hoog of zijn ze sterk verhoogd, dan kan de huisarts je verwijzen naar een maag-darm-leverarts.

Gebruik je medicijnen? Stop daar niet zelf mee, maar bespreek je uitslag met je huisarts.

Verhoogde leverwaarden geven vaak geen klachten. Leververvetting merk je meestal niet. Gaat de lever ontsteken, dan kun je wel last krijgen van moeheid, misselijkheid, jeuk of pijn rechtsboven in je buik.

Wacht niet op een volgende meting, maar maak snel een afspraak bij je huisarts als je een van deze dingen merkt:

• een geel oogwit of een gele huid;
• lichtgrijze ontlasting;
• donkere urine;
• pijn rechtsboven in je buik;
• een buik die steeds dikker wordt;
• afvallen zonder dat je weet waarom;
• je voelt je steeds zieker.

Omdat de lever zelden op tijd klachten geeft, is een bloedtest de manier om te weten hoe het ermee staat. Het is extra zinvol om je leverwaarden te laten meten als:

• je regelmatig of veel alcohol drinkt;
• je overgewicht hebt, zeker met veel buikvet;
• je diabetes type 2 of een te hoog cholesterol hebt;
• je langdurig medicijnen gebruikt die de lever kunnen belasten;
• er leverziekten in je familie voorkomen.

Bij overgewicht en diabetes is het ook goed om naar je bloeddruk en cholesterol te kijken. Mensen met leververvetting hebben namelijk een ongeveer twee keer zo grote kans op hart- en vaatziekten.

Je hoeft niet naar een priklocatie. Ik kom bij je thuis en neem met een vingerprik een paar druppels bloed af. Dat duurt een paar minuten en nuchter zijn is niet nodig.

Het monster gaat naar een geaccrediteerd laboratorium, dat je ALAT, ASAT en GGT bepaalt. Binnen een paar werkdagen krijg je de uitslag per mail, met een schriftelijk overzicht om te bewaren. Ik bespreek met je wat de waarden voor jou betekenen, samen met je cholesterol, bloedsuiker en de andere metingen uit het complete onderzoek aan huis.

De metingen zijn bedoeld om te signaleren, niet om een diagnose te stellen. Is een waarde verhoogd, dan adviseer ik je om contact op te nemen met je huisarts, en kun je het overzicht meenemen.

Bij de meest voorkomende oorzaken heb je zelf veel invloed. Er bestaan geen medicijnen die het vet uit je lever halen. De oorzaak aanpakken is de manier om het te laten verdwijnen.

Alcohol

• Stop een tijd helemaal met alcohol. Na ongeveer een maand kan de huisarts je bloed opnieuw controleren.
• Bij leververvetting is het advies van het MDL Fonds om helemaal geen alcohol te drinken, ook geen kleine hoeveelheden.
• Heb je lang veel gedronken, stop dan niet in één keer zonder hulp. Bespreek het eerst met je huisarts.

Afvallen

• Bij overgewicht helpt elke kilo al.
• 5 tot 10% van je lichaamsgewicht afvallen vermindert het vet in je lever. Weeg je 90 kilo, dan gaat het om 4,5 tot 9 kilo.

Bewegen en eten

• Beweeg elke dag ongeveer een uur, bijvoorbeeld fietsen, wandelen, zwemmen of dansen.
• Eet gezond. Dat helpt ook je bloeddruk en je bloedvetten.
• Heb je diabetes, gebruik je medicijnen dan goed, zodat je bloedsuiker niet te hoog blijft.

Medicijnen en drugs

• Vertel je huisarts welke medicijnen, kruiden en vitamines je gebruikt, ook die zonder recept.
• Gebruik je drugs, probeer dan te stoppen en vraag je huisarts om hulp als dat lastig is.